Religia i kult Azji

Tak zwana przysięga Hipokratesa pozostaje do dzisiaj fundamentem etyki lekarskiej. Przypisanie tego do­kumentu Hipokratesowi (na il.) nie jest jednak do końca pewne.

Tekst przy­sięgi pocho­dzi ze zbioru pism me­dycznych, znanego ja­ko Corpus Hippocrati-cum, po­wstałego między 400 przed Chr. a 100 po Chr. Zakaz wyko­nywania operacji, a także za­kaz aborcji i pomocy w popełnie­niu samo­bójstwa (co wówczas było działa­niem legalnym), wskazują jednak na późny okres jego powstania. Przysięga Hipokratesa wymienia m.in. następujące obowiązki leka­rza: ?Ślubuję …że będę spełniał tę

przysięgę i wykonywał umowę zgodnie z moimi zdolnościami i umiejętnościami… Zaleceń lekar­skich będę udzielał dla dobra chore­go według moich zdolności i najlep­szej wiedzy, będę się zaś wystrzegał użycia ich na szkodę i w zły spo­sób… W każdym domu, do którego wejdę, będę dzia­łał dla dobra cho­rego, wolny od ja­kiejkolwiek świa­domej nieprawo­ści i wszelkiego występku, zwłasz­cza od chęci sek­sualnego wyko­rzystania, czy to kobiet, czy męż­czyzn, wolnych czy niewolników. Wszystko, co zo­baczę i usłyszę w trakcie leczenia, albo też poza moją praktyką w kon­taktach z ludźmi, a czego nie nale­ży rozgłaszać, przemilczę i zacho­wam w tajemnicy”. Moralne prze­słanie przysięgi Hipokratesa jest ak­tualne do dnia dzisiejszego.

Najsłynniejszy lekarz grecki Hipo-krates, uważany za twórcę medycy­ny doświadczalnej, rozwija swą działalność na rodzinnej wyspie Kos. Jego rozpoznania i obserwacje okazały się decydujące dla dalszego rozwoju medycyny.

Około 420 przed Chr. Hipokrates (ok. 460-375 przed Chr.), zwany oj­cem medycyny, odrzucii tradycyjny pogląd, wynikający z przekonań re­ligijnych, że przebieg choroby zale­ży od interwencji i woli bogów i opowiadał się za obiektywną i wol­ną od przesądów obserwacją i opi­sem symptomów choroby. Za obo­wiązek lekarza uważał też ?pozna­nie całości natury”, tzn. traktowa­nie człowieka jako części kosmosu i przyrody.

Około 400 przed Chr. lekarze z wy­spy Kos zaczęli spisywać wiedzę me­dyczną i doświadczenia związane z leczeniem. Zachowany zbiór 53

pism medycznych przypisuje się Hi-pokratesowi, chociaż przypuszczal­nie był on autorem tylko niewielkiej ich części.

Zbiór ten miał na celu usystematyzo­wanie wiedzy o symptomach chorób i dostarczenie lekarzom obiektyw­nych informacji pomocnych w ich pracy.

Fizjologia szkoły lekarskiej z Kos opierała się na przekonaniu, że przy­czyną chorób jesz zakłócenie harmo­nii między czterema zasadniczymi sokami w organizmie człowieka. Wynikało z tego, że lekarz musiał znać metody przyrodolecznicze, by przywrócić równowagę soków w cie­le chorego.

Lekarze szkoły hipokratejskiej kon­centrowali się na przewidywaniu i zapobieganiu chorobom. Zwracali uwagę na typ konstytucyjny pacjen­ta, a także na ewentualne wpływy czynników zewnętrznych, a naczel­nym wskazaniem było nieszkodze-nie choremu.

Kodeks XII Tablic, pierwszy spisany kodeks prawa zwyczajowego, uła­twia rzymskim plebejuszom docho­dzenie swoich praw.

Około 450 przed Chr. Dotychczas wykładnia prawa rzymskiego opie­rała się na starych dokumentach, nieznanych plebejuszom. Teraz jed­nak kodeks praw, opracowany przez komisję złożoną z dziesięciu mężów, spisano na dwunastu spiżowych ta­blicach, które wystawiono na Forum rzymskim. Obejmuje on przede wszystkim zagadnienia z zakresu prawa cywilnego, zwłaszcza w od­niesieniu do własności i dziedzicze­nia, jak również prawa karnego i procesowego. Od samego początku

Republika Rzymska była widownią walki stanów, konfliktu między pa-trycjuszami i plebsem, masami ludu rzymskiego. Plebejusze, coraz czę­ściej pociągani do służby wojskowej, domagali się równouprawnienia z warstwą rządzącą w kwestiach prawnych, społecznych, politycz­nych i religijnych. W 494 przed Chr., by wymóc realizację swych żądań, opuścili miasto i powrócili dopiero po uzyskaniu ustępstw politycznych ze strony patrycjuszy. Otrzymali pra­wo do organizowania własnych zgromadzeń pod przewodnictwem trybuna ludowego, którego zada­niem była ochrona plebejuszy przed aktami samowoli; miał on prawo sprzeciwu zarówno w interesie jed-

nostek, jak i całego stanu plebejskie-go. Zakaz zawierania małżeństw między plebejuszami i patrycjusza-mi, zapisany w Kodeksie XII Tablic, zniesiono w 445 przed Chr. Powsta­ła także ustawa o centuriach, nakła­dająca obowiązek służby wojskowej na wszystkich obywateli. Z czasem plebejusze mieli coraz większy udział w życiu publicznym. W 367 przed Chr. postanowiono, że jeden z dwóch konsulów powinien wywodzić się z rodziny plebejskiej. Do 300 przed Chr. plebejusze uzy­skali też dostęp do innych wysokich stanowisk państwowych i kapłań­skich. Od 287 przed Chr. uchwały zgromadzenia plebejuszy (plebiscita) miały moc obowiązującego prawa.

Stając na czele Związku Morskiego Ateny przejmują inicjatywę w kon­flikcie Greków z Persami.

477 przed Chr. Powstanie nowego sojuszu umocniło gospodarczą pozycję Aten i doprowadziło do zaostrzenia sporu ze Spartą, która obawiała się o swoje tradycyjne przewodnictwo wśród greckich miast-państw. Zwią­zek, do którego obok Aten należały

miasta z wybrzeży i wysp Morza Egej­skiego, w tym także ośrodki greckie w Azji Mniejszej, prowadził politykę ofensywną wobec Persów, którzy w la­tach 480-479 podjęli nieudaną próbę podboju Grecji. W przeciwieństwie do Związku Morskiego, Związek Pelopo-neski, zrzeszający Spartę i jej sojuszni­ków, zachowywał pozycję defensyw­ną. Każdy z członków ateńsko-dclij-skiego Związku Morskiego byl zobowiązany do świadczeń na rzecz wspól­nej obrony, czy to utrzymując okręty wojenne, czy to wpłacając daniny pie­niężne. Głównym ośrodkiem Związku była wyspa Delos, gdzie przechowy­wany był skarbiec związkowy i spoty­kali się przedstawiciele sojuszniczych miast-państw. Wszyscy członkowie (początkowo było ich 100 - 200, a ok. 430 przed Chr. już 400) mieli w radzie związkowej równe prawo głosu.

Wyroby celtyckiego rzemiosła cha­rakteryzowały się wysokim pozio­mem technicznym. Masowo produ­kowano ceramikę, która po raz pierwszy na terenie Europy Środko­wej była wyrabiana za pomocą koła garncarskiego, naczynia szklane i przedmioty z metalu, brązu, złota i żelaza. Rzemiosło artystyczne wy­kazuje wpływy greckie i etruskie, które jednak nie przeszkodziły w po­wstaniu całkowicie oryginalnego stylu. W dekoracji ornamentalnej okuć, metalowych naczyń, ozdób i broni najbardziej charakterystycz­ne są wzory koliste. Aplikowana de­koracja plastyczna, jak maski ludz­kie, pyski zwierząt, esowate spirale i motywy przypominające rybie pę­cherze, występują najczęściej na fi­bulach i pierścieniach.

Celtowie okresu lateńskiego tworzy­li związki rodowe, w których naj­wyższa władza nie należała do króla, lecz do wodza-naczelnika, wybiera­nego spośród wyższych warstw ary­stokracji. Wielkie wpływy mieli ka-płani-druidzi. Tylko oni mogli skła­dać ofiary, przepowiadać przyszłość, interpretować sny, byli wychowaw­cami arystokratycznej młodzieży, a także specjalistami w dziedzinie medycyny i astronomii. Stanowili też najwyższą instancję orzekającą w kwestiach prawnych. Osady celtyckie otoczone były pier­ścieniem wałów. W późnym okresie lateńskim (II i I w. przed Chr.) te re-fugialne ośrodki przekształciły się w tzw. oppida (łac. oppidum), uforty­fikowane osady o charakterze miej­skim.

Kultura lateńska, która powstała ja­ko niezależna i zdolna do ekspansji kultura celtycka, kształtowała obli­cze kulturowe Europy Środkowej w ciągu ostatnich czterech stuleci przed Chr.

Około 450 przed Chr. W zachodniej i środkowej Europie powstanie kultu­ry lateńskiej wyznacza początek dru­giego okresu epoki żelaza. Celtowie, zwani przez Rzymian Galami, roz­przestrzeniali się ze swych pierwot­nych siedzib nad górnym Renem i górnym Dunajem do Francji, Hisz­panii i na Wyspy Brytyjskie, a także na obszary naddunajskie. Broń wyko­nana z żelaza zapewniała im przewa­gę militarną nad ludami wcześniej zamieszkującymi te tereny. W przeciwieństwie do okresu halsz­tackiego, w społeczeństwie kultury lateńskiej (nazwa pochodzi od stano­wiska archeologicznego La Tene przy północno-wschodnim krańcu jeziora Neuchatel w Szwajcarii) pogłębiał się podział pracy. Wyspecjalizowane dziedziny rzemiosła, jak np. garncar­stwo i obróbka metali, oddzieliły się od rolnictwa. Zaczęła się także wyod­rębniać działalność handlowa.

Dążąc do opanowa­nia także zachodnich wybrzeży Morza Egej­skiego, król perski Da­riusz I podjął przygoto­wania do wyprawy na Europę. W 492 przed Chr. wojska perskie zaję­ły Trację i Macedonię. W drodze powrotnej Per­sowie stracili jednak większość swojej floty, zniszczonej przez sztorm u przylądka Atos w pół­nocnej części basenu Morza Egejskiego. Do miast-państw greckich udały się delegacje króla perskiego z żąda­niem poddania się jego władzy. Ale zarówno Ateny, jak i Sparta odmó­wiły.

Bitwa pod Maratonem. Wiosną 490 Persowie ponownie zaatako­wali Grecję. Dowódcy Datis i Arta-fernes zgromadzili u wybrzeży Cy­licji flotę liczącą 600 okrętów oraz wielką armię lądową, która z roz­kazu Dariusza miała dokonać pod­boju Grecji.

W pierwszej fazie wojny - w odwe­cie za pomoc udzieloną powstaniu jońskiemu - zniszczona została Eretria na Eubei, a jej mieszkań­ców Persowie uprowadzili do swo­jej stolicy Suzy. Natomiast pod Maratonem znacznie mniejsza ar­mia ateńska pod dowództwem Miltiadesa rozbiła doszczętnie wojska perskie. Decydująca okaza­ła się zastosowana przez Ateńczy­ków nowa strategia. Miltiades ka­zał ateńskim hoplitom - ciężko­zbrojnej piechocie - biegiem prze­być odległość około jednego kilo­metra, która ich dzieliła od wojsk perskich, co pozwoliło uniknąć gradu pocisków wroga i całkowicie zaskoczyło Persów. Znaczna część armii perskiej wró­ciła na okręty i popłynęła w kie­runku Aten, ale żołnierze greccy forsownym marszem zdążyli na czas wrócić do miasta, zmuszając Persów do zaniechania planów ataku.

Słynna legenda o poslańcu, który przebiegł drogę z Marato­nu do Aten, liczącą 42 km, by obwieścić zwycięstwo armii greckiej, i padł mar­twy u bram miasta, nie znajduje historycznego potwierdzenia. Przodująca rola Aten. Zwycięstwo, odniesione własnymi siłami i oddala­jące zagrożenie ze strony Persów, uzasadniało pre­tensje Ateńczyków do ob­jęcia wśród państw grec­kich przywództwa, do tej pory należącego do Spar-ty. Spartanie, którzy uważali się za ?najwięk­szych wojowników wśród Hellenów”, chcieli wziąć udział w bitwie z Persa­mi, ale ich wojska przyby­ły zbyt późno, względy re­ligijne bowiem nie po­zwalały im wyruszyć przed pełnią księżyca.

Odnosząc zwycięstwo pod Marato­nem, Ateńczycy nie tylko zadają dotkliwą porażkę dotychczas nie­pokonanym armiom perskim, lecz także wzmacniają swą własną po­zycję w Grecji.

Wrzesień 490 przed Chr. Zwy­cięstwo Ateńczyków nad wojskami króla Dariusza I zatrzymało atak Persów na Europę, samym zaś Ate­nom utorowało drogę do dominacji na terenie Grecji.

Tak zwane wojny perskie rozpoczę­ły się w 500 przed Chr. od powsta­nia w Jonii. Miasta greckie w Azji Mniejszej, pod dowództwem tyra­na Miletu Aristagorasa, zbuntowa­ły się przeciwko władzy perskiej. Powstańcy zwrócili się o pomoc do miast-państw z lądu greckiego. Sparta odmówiła im wsparcia, na­tomiast Ateny wysłały 20, a Eretria 5 okrętów.

W 498 przed Chr. armia powstań­ców zajęła i zburzyła miasto Sar-des, dawną stolicę Lidii, które w owym czasie było siedzibą per­skiego satrapy. W czasie odwrotu Grecy ponieśli jednak porażkę w bitwie pod Efezem, co zapocząt­kowało perską kontrofensywę. W 497 przed Chr. Persowie odzy­skali Cypr, a w 496 zniszczyli grec­ką flotę kolo wysepki Lade na za­chód od Miletu. Powstanie jońskie ponio­sło klęskę i skończyło się w 494 przed Chr. zburze­niem Miletu; mieszkań­ców miasta Persowie ob­rócili w niewolników. In­ne miasta jońskie wraz ze świątyniami zostały spa­lone.

Król królów” z laski boga Ahura Mazdy spra­wował władzę absolutną zarówno w cza­sach wojny, jak i pokoju. W sprawach sądownic­twa i administracji korzystał z pomocy doradców wywodzących się z rodów arystokratycznych. Każ­da z 20 prowincji państwa zarządzana była przez satrapę, do którego zadań należało ściąganie po­datków, sądownictwo, pobór do wojska oraz za­pewnienie porządku i bezpieczeństwa. Natomiast dowództwo armii sprawował wódz odpowiedzial­ny jedynie przed wielkim królem. Aparat admini­stracyjny składał się z urzędników, biegłych w sztuce pisania, i stanowił obok armii, tzw. 10 000 nieśmiertelnych, główne oparcie dla władcy. Na równi z rodziną królewską stało sześć rodów możnowładczych, które wsparły Dariusza I w wal­ce z magiem Gaumatą. Tuż za nimi w hierarchii społecznej znajdowali się dziedziczni posiadacze wielkich latyfundiów, którzy zajmowali wysokie stanowiska kapłańskie, urzędnicze i wojskowe. Przedstawiciele arystokracji otrzymywali ziemię od wielkiego króla, w zamian zaś zobowiązani by­li do wystawiania własnych oddziałów wojska. Niższe warstwy społeczne stanowili wolni rze­mieślnicy i robotnicy najemni, a także poddani

1 niewolnicy.

Aleksander Wielki po podboju państwa Acheme­nidów zachowa! perski system administracji. Państwo Arsacydów niewiele różniło się od impe­rium Achemenidów. Innowacją był podział satra­pii na mniejsze jednostki terytorialne (eparchie) oraz wpływ, jaki magowie i mędrcy wywierali na władcę. O rozwoju systemu feudalnego świadczy pojawianie się lokalnych dynastii, które sprawo­wały udzielną władzę w prowincjach. Sasanidzi zastąpili dawnych satrapów zarządcami prowin­cji. Zmieniała się też liczba prowincji, podzielo­nych na okręgi, ?kantony” i ?wsie”. W rządzeniu krajem króla wspierał wezyr, a naczelny dowódca wojska pełni! jednocześnie funkcję ministra woj­ny i negocjatora.

System feudalny z czasów partyjskich przetrwał także w epoce Sasanidów, chociaż okresowo do­chodziło do wzmocnienia władzy centralnej. Spo­łeczeństwo dzieliło się na ?grupy zawodowe”: ka­płanów, wojowników, skrybów, rolników i rze­mieślników. W ramach arystokracji istniał z kolei podział na cztery warstwy, który odpowiadał hie­rarchii stanowisk w aparacie państwowym.

Wokresie przedachemenidzkim ludność Iranu wyznawała politeizm, a sprawowaniem kul­tu zajmowali się medyjscy magowie, którzy odpra­wiali obrzędy ofiarne, interpretowali sny i recyto­wali magiczne zaklęcia, byli natomiast przeciwni budowie świątyń i wizerunkom bóstw. Z począt­kiem panowania Achemenidów znali oni już za­pewne nauki baktryjskiego maga i reformatora re­ligijnego mazdaizmu, Zaratusztry (ok. 630-553 przed Chr.), który przejął bardzo wiele z tradycji wierzeń staroirańskich. Podstawową ideą w tej na­uce była wiara w boga Ahura Mazdę, stwórcę świa­ta, oraz kosmiczna walka Dobra i Z!a, sprawiedli­wości i kłamstwa. Człowiek ma wolny wybór za­sad moralnych, którymi chce się kierować i w tym sensie sam decyduje o swoim losie. Jednakże za­leżnie od dokonanego wyboru czeka go po śmier­ci nagroda lub kara. Najważniejszym przejawem kultu była cześć oddawana ogniowi, najczęściej w wieżach świątynnych przy ołtarzu ognia. Swoje nauki Zaratusztra przedstawił w 17gatkach (hym­nach), które stanowią najstarszą część Awesty. Przejmując te nauki, magowie dokonali poważ­nych zmian. Zatraciła się przede wszystkim kon­cepcja monoteizmu, a na znaczeniu zyska! Mitra, bóg światła i opiekun wszystkich mieszkańców Iranu. Pod rządami Arsacydów i Sasanidów zoro-astryzm odgrywał coraz większą rolę, a za pano­wania pierwszych Sasanidów stał się religią pań­stwową.

W czasach Szapura z nową koncepcją religijną wy­stąpi! Mani (Manes, ok. 216-276), który do IX w. zyska! w Chinach wielu zwolenników, natomiast w samym Iranie, wśród magów i na dworze sasa-nidzkim, jego nauki uchodziły za herezję. Zgodnie z doktryną manicheizmu stwórcą świata był do­bry demiurg zwany Duchem Żywym. Jednakże materię, z której uczyniony jest świat, stanowią szkielety książąt Ciemności i dlatego widzialnym światem rządzi Zło, dusza zaś została uwięziona w ciele jako cząstka Światła. Uwolnienie duszy spod władzy Ciemności jest możliwe, a wiedza

0 tym oznacza dla człowieka samopoznanie i zba­wienie.

Chrześcijaństwo, szerzące się w Persji od II w., przechodziło zmienne koleje losu aż do 489, gdy wypędzeni z Cesarstwa Wschodniego nestorianie (nazwa pochodzi od patriarchy Nestoriusza, zm. 451) przekształcili niezależny od 424 kościół irań­ski w kościół narodowy, który z czasem znajdował coraz większe poparcie władców Persji.